Chodzenie boso u dzieci – jak wpływa na układ nerwowy i motorykę dużą?

Chodzenie boso u dzieci to jedna z najprostszych form naturalnej aktywności. Dziecko, stawiając stopę na trawie, piasku, drewnie, kamieniach czy miękkim podłożu, nie tylko porusza mięśniami stóp. Jednocześnie odbiera informacje dotykowe, dostosowuje nacisk, utrzymuje równowagę i uczy się reagować na zmieniające się warunki.

Warto jednak mówić o tym precyzyjnie. Chodzenie boso nie jest terapią, nie „naprawia” układu nerwowego i nie gwarantuje prawidłowego rozwoju. Może natomiast tworzyć wartościowe okazje do ruchu, poznawania własnego ciała i zbierania różnorodnych doświadczeń sensoryczno-ruchowych.

Największe znaczenie ma nie samo zdjęcie butów, lecz to, po czym, jak długo i w jaki sposób dziecko się porusza.

Chodzenie boso to coś więcej niż brak butów

Spacer boso po idealnie gładkiej podłodze dostarcza stopom innego rodzaju informacji niż przejście po trawie, piasku, miękkim dywanie czy nieregularnej ścieżce.

Naturalne podłoże stale się zmienia:

• trawa ugina się i przesuwa,
• piasek dopasowuje się do stopy,
• kamień jest twardy i chłodny,
• drewno może być gładkie albo wyraźnie usłojone,
• nierówności wymagają dostosowania siły nacisku i długości kroku.

Dzięki temu dziecko otrzymuje więcej informacji o powierzchni oraz o położeniu własnego ciała. Nie oznacza to, że każda nierówna powierzchnia automatycznie rozwija motorykę. Znaczenie ma połączenie bodźca z aktywnym ruchem: staniem, chodzeniem, zmianą kierunku, przenoszeniem ciężaru i odzyskiwaniem równowagi.

Badania nad rozwojem dziecięcej stopy wskazują, że na jej budowę i funkcjonowanie wpływa wiele czynników, między innymi wiek, masa ciała, środowisko, aktywność oraz nawyki związane z obuwiem. Autorzy podkreślają przy tym, że nadal potrzebne są dalsze badania pozwalające dokładnie oddzielić wpływ chodzenia boso od innych czynników środowiskowych.

Jak chodzenie boso wpływa na układ nerwowy?

Podeszwy stóp są ważnym źródłem informacji czuciowych. Receptory znajdujące się w skórze reagują między innymi na nacisk, dotyk i zmiany powierzchni. Informacje te są przekazywane do układu nerwowego i wykorzystywane podczas kontroli postawy oraz ruchu.

Nie oznacza to jednak, że chodzenie boso „reguluje cały układ nerwowy”. Bardziej trafne jest stwierdzenie, że daje układowi nerwowemu różnorodne informacje sensoryczne, które mogą być wykorzystywane do organizowania ruchu.

Podczas chodzenia pracują równocześnie trzy ważne obszary sensoryczne.

Układ dotykowy

Informuje o tym, z jaką powierzchnią styka się stopa. Dziecko może rozpoznawać, czy podłoże jest:

• miękkie czy twarde,
• gładkie czy szorstkie,
• ciepłe czy chłodne,
• stabilne czy ruchome,
• jednolite czy nieregularne.

Dotyk pomaga również zauważyć, gdzie dokładnie stopa styka się z podłożem i które jej części są mocniej obciążone.

Propriocepcja, czyli czucie głębokie

Propriocepcja dostarcza informacji z mięśni, ścięgien i stawów. Angażuje się podczas:

• naciskania stopy na podłoże,
• zginania kolan,
• przenoszenia ciężaru ciała,
• utrzymywania pozycji,
• wchodzenia na podwyższenie,
• wykonywania kroku i odpychania się.

Sama faktura panelu oddziałuje przede wszystkim na dotyk. Czucie głębokie uruchamia się mocniej wtedy, gdy dziecko aktywnie na panel naciska, stoi na nim, chodzi lub wykonuje zadanie ruchowe.

Układ przedsionkowy

Układ przedsionkowy reaguje na ruch głowy, zmianę położenia ciała i działanie grawitacji. Jest szczególnie zaangażowany, kiedy dziecko:

• przechodzi po nierównym podłożu,
• balansuje,
• zmienia kierunek,
• pochyla się,
• wchodzi i schodzi,
• próbuje nie stracić równowagi.

Kontrola postawy rozwija się wraz z wiekiem i stopniowo coraz lepiej integruje informacje wzrokowe, przedsionkowe i somatosensoryczne. Klasyczne badania rozwojowe pokazały, że dzieci w różnym wieku inaczej wykorzystują te informacje podczas utrzymywania równowagi.

Czy chodzenie boso wspiera motorykę dużą?

Motoryka duża obejmuje ruchy angażujące całe ciało i duże grupy mięśniowe. Należą do niej między innymi:

• chodzenie,
• bieganie,
• skakanie,
• wspinanie się,
• utrzymywanie równowagi,
• zmiana kierunku,
• rzucanie i łapanie,
• pokonywanie przeszkód.

Chodzenie boso samo w sobie nie rozwija wszystkich tych umiejętności. Może jednak stanowić jeden z elementów bogatej aktywności ruchowej. Kiedy dziecko porusza się po zmieniającym się podłożu, musi na bieżąco:

• dostosować długość kroku,
• zmienić siłę nacisku,
• ustabilizować tułów,
• kontrolować ustawienie stopy,
• przenieść ciężar z jednej nogi na drugą,
• reagować na utratę stabilności.

Badania porównujące dzieci i młodzież wychowujące się zwykle boso z osobami częściej używającymi obuwia wykazały różnice w budowie stopy i niektórych wynikach sprawności ruchowej. Są to jednak głównie badania obserwacyjne, dlatego nie można uznać, że sam brak obuwia był jedyną przyczyną wszystkich różnic.

Badania dotyczące obuwia minimalistycznego wskazują natomiast, że większa swoboda pracy stopy może wiązać się z poprawą siły palców, wielkości mięśni wewnętrznych stopy oraz niektórych parametrów równowagi. Wyniki te są obiecujące, ale dotyczą określonych grup i konkretnych interwencji, więc nie powinny być automatycznie przenoszone na każde dziecko.

Dlaczego różnorodny ruch jest ważny w naturalnym rozwoju?

Dziecko nie rozwija koordynacji wyłącznie poprzez dojrzewanie. Potrzebuje także okazji do prób, popełniania błędów, powtarzania ruchów i dostosowywania ich do zmieniającego się otoczenia.

Podczas naturalnej zabawy dziecko:

• biega z różną prędkością,
• zatrzymuje się,
• schyla,
• wspina,
• przeskakuje,
• obraca się,
• przechodzi po nierównościach,
• przenosi przedmioty,
• utrzymuje różne pozycje.

To właśnie zmienność zadań daje możliwość rozwijania podstawowych umiejętności ruchowych. Przegląd badań nad aktywną zabawą wskazuje, że interwencje oparte na ruchu i swobodnej aktywności mogą wspierać rozwój podstawowych kompetencji motorycznych dzieci.

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, aby dzieci miały codzienne możliwości podejmowania bezpiecznej, przyjemnej i dostosowanej do wieku aktywności ruchowej. Dzieci i młodzież w wieku 5–17 lat powinny podejmować średnio co najmniej 60 minut umiarkowanej lub intensywnej aktywności dziennie, a młodsze dzieci powinny spędzać znaczną część dnia w aktywnym ruchu i zabawie.

Co może ograniczać brak ruchu i naturalnej zabawy?

Mała liczba okazji do ruchu nie oznacza, że u dziecka automatycznie pojawią się trudności. Nie należy też obwiniać rodziców za to, że dziecko korzysta z ekranu, jeździ samochodem albo spędza czas w domu.

Warto jednak zauważyć, że długie przebywanie w pozycji siedzącej i ciągłe poruszanie się po podobnych, płaskich powierzchniach daje mniej okazji do:

• dostosowywania ciała do nierównego podłoża,
• ćwiczenia reakcji równoważnych,
• wzmacniania całego ciała podczas swobodnej aktywności,
• planowania ruchu,
• poznawania granic swoich możliwości,
• rozwijania pewności podczas biegania, wspinania i pokonywania przeszkód.

U niektórych dzieci może się to przejawiać mniejszą chęcią do ruchu, ostrożnością na placu zabaw, szybkim zniechęcaniem się albo trudnością w dostosowaniu ruchu do nowego zadania. Takie obserwacje nie są jednak diagnozą. Mogą mieć wiele przyczyn i w razie niepokoju powinny zostać omówione z pediatrą, fizjoterapeutą lub terapeutą zajęciowym.

Badania obserwacyjne wskazują, że dostęp do przestrzeni sprzyjających aktywności, możliwości zabawy na zewnątrz i poziom koordynacji ruchowej są powiązane z ilością aktywności fizycznej podejmowanej przez dzieci. Nie dowodzi to prostego związku przyczynowego, ale pokazuje, jak duże znaczenie może mieć środowisko, które zachęca do ruchu.

Czy panele sensoryczne zastępują chodzenie po trawie, piasku i kamieniach?

Nie. Żaden panel sensoryczny ani gotowa ścieżka nie zastąpi:

• swobodnego biegania na zewnątrz,
• chodzenia po naturalnym terenie,
• wspinania się,
• zabawy w piasku,
• kontaktu z trawą, ziemią i wodą,
• ruchu w otwartej przestrzeni.

Panele sensoryczne mogą jednak uzupełniać codzienną aktywność. Pozwalają wprowadzić różne powierzchnie do domu, przedszkola, gabinetu SI lub sali terapeutycznej, szczególnie kiedy pogoda, brak ogrodu albo organizacja dnia ograniczają dostęp do naturalnego terenu.

Największą wartość mają wtedy, gdy nie są wykorzystywane wyłącznie do biernego stania, ale stają się częścią ruchowej zabawy.

Jak panele sensoryczne mogą wzbogacić chodzenie boso?

Panele sensoryczne do chodzenia pozwalają zestawić obok siebie powierzchnie różniące się:

• twardością,
• temperaturą,
• sprężystością,
• wielkością elementów,
• regularnością,
• szorstkością,
• ruchomością.

Dziecko może w krótkim czasie przejść z miękkiego futerka na twardy bambus, z drobnych ziaren na nierówny keramzyt, a następnie na szorstki sznur jutowy.

Taka zmiana nie „trenuje układu nerwowego” w automatyczny sposób. Tworzy jednak okazję, aby dziecko zauważało różnice, dostosowywało krok i odpowiadało ruchem na nowe informacje płynące ze stóp.

Jakie faktury można połączyć?

Miękkie futerko
Dostarcza łagodnego, puszystego bodźca i może stanowić początek ścieżki lub kontrast dla powierzchni twardych.

Długa trawa
Jej źdźbła uginają się, przesuwają i dotykają przestrzeni między palcami.

Soczewica albo kasza gryczana
Tworzą drobną, gęstą fakturę z licznymi punktami nacisku.

Bambus
Daje twardą powierzchnię z wyraźnie odczuwalnymi, większymi elementami.

Keramzyt
Tworzy nieregularną i chropowatą strukturę, wymagającą ostrożniejszego przenoszenia ciężaru.

Sznur jutowy
Dostarcza szorstkiego, kierunkowego bodźca dzięki spiralnemu splotowi.

Nie ma jednej najlepszej faktury dla każdego dziecka. Warto łączyć powierzchnie łagodne i bardziej wyraziste, obserwować reakcję oraz nie zmuszać dziecka do kontaktu, który wywołuje silny dyskomfort.

Jak ścieżka sensoryczna wspiera aktywną zabawę?

Pojedynczy panel pozwala skoncentrować się na jednej fakturze. Ścieżka sensoryczna daje dodatkowo możliwość:

• przechodzenia między różnymi powierzchniami,
• planowania kolejności ruchu,
• wydłużania i skracania kroku,
• zatrzymywania się na określonym panelu,
• chodzenia bokiem lub tyłem pod kontrolą dorosłego,
• wykonywania przysiadów i obrotów,
• przenoszenia przedmiotów,
• nazywania odczuć.

Dzięki temu dziecko nie tylko dotyka powierzchni, ale wykonuje zadanie angażujące całe ciało.

Prosta zabawa w domu

Ułóż trzy lub cztery panele o różnych fakturach. Poproś dziecko, aby:

1. przeszło powoli po całej ścieżce,
2. zatrzymało się na najbardziej miękkiej powierzchni,
3. znalazło panel najbardziej szorstki,
4. przeszło ponownie, trzymając woreczek lub piłkę,
5. opowiedziało, co czuły jego stopy.

Nie poprawiaj każdej odpowiedzi. Dla jednego dziecka powierzchnia będzie „kłująca”, dla innego „twarda”, a dla jeszcze innego „śmieszna”. Opisywanie własnych wrażeń jest częścią doświadczenia.

Zabawa w przedszkolu

Panele można wykorzystać w małej grupie jako stacje ruchowe:

• panel miękki – zatrzymanie i trzy spokojne oddechy,
• panel twardy – trzy przysiady,
• panel szorstki – przełożenie woreczka z ręki do ręki,
• panel nieregularny – utrzymanie pozycji przez kilka sekund,
• równoważnia – przejście do następnej stacji.

Dzięki temu jedna pomoc może być wykorzystywana w wielu scenariuszach, zamiast narzucać tylko jeden sposób zabawy.

Jak równoważnia może wzmacniać doświadczenia ruchowe?

Równoważnia zwiększa wymagania ruchowe w porównaniu ze zwykłym chodzeniem po panelu. Dziecko musi poruszać się po węższej powierzchni i dokładniej kontrolować pozycję ciała.

Podczas przechodzenia po równoważni angażowane są:

• stabilizacja tułowia,
• przenoszenie ciężaru ciała,
• kontrola ustawienia stóp,
• koordynacja obu stron ciała,
• reakcje równoważne,
• planowanie kolejnego kroku.

Warto jednak unikać obietnicy, że sama równoważnia „poprawi równowagę” każdego dziecka. Efekt zależy od częstotliwości, sposobu ćwiczeń, wieku, poziomu rozwoju i zaangażowania dziecka.

Badania nad uczeniem zadań równoważnych pokazują, że ćwiczenie równowagi w różnych warunkach może wpływać na sposób uczenia się konkretnego zadania. Jest to jednak trening określonej umiejętności, a nie uniwersalne rozwiązanie wszystkich trudności ruchowych.

Panele, ścieżki i równoważnie – dlaczego najlepiej działają razem?

Każdy z tych produktów wnosi inny rodzaj doświadczenia:

Zamiast powtarzać jeden schemat, warto zmieniać układ pomocy. Raz panel może leżeć przed równoważnią, innym razem za nią. Dziecko może przechodzić, przenosić przedmiot, zatrzymywać się, nazywać faktury albo samodzielnie układać trasę.

Taka otwarta forma zabawy zmniejsza ryzyko szybkiego znudzenia i pozwala korzystać z tych samych pomocy na różnych etapach rozwoju.

Czy pomoce Hajo Kids są tylko dla dzieci z trudnościami SI?

Nie. Panele sensoryczne, ścieżki i równoważnie mogą być wykorzystywane również przez dzieci rozwijające się typowo jako element codziennej aktywności, zabawy i poznawania różnych materiałów.

Jednocześnie nie należy przedstawiać ich jako terapii integracji sensorycznej. W gabinecie specjalista może wykorzystywać podobne pomoce w ramach indywidualnie zaplanowanych działań, ale sam zakup produktu nie zastępuje diagnozy ani terapii.

Dla rodzica najważniejsze jest stworzenie bezpiecznej okazji do ruchu. Dla przedszkola – możliwość wykorzystywania jednej pomocy w wielu zajęciach. Dla specjalisty – możliwość doboru faktury i zadania do aktualnych potrzeb dziecka.

Jak bezpiecznie zachęcać dziecko do chodzenia boso?

Chodzenie boso powinno odbywać się na powierzchni, która została sprawdzona przez osobę dorosłą.

Należy zwrócić uwagę na:

• ostre przedmioty,
• szkło i drzazgi,
• bardzo gorące lub zimne podłoże,
• śliską powierzchnię,
• stan skóry stóp,
• stabilność paneli i równoważni,
• przestrzeń potrzebną do bezpiecznego przejścia.

Nowe i intensywne faktury najlepiej wprowadzać stopniowo. Dziecko może najpierw:

1. dotknąć powierzchni dłonią,
2. nacisnąć ją palcami,
3. postawić stopę w skarpetce,
4. wejść jedną bosą stopą,
5. zdecydować, czy chce przejść dalej.

Dziecka nie należy zmuszać do chodzenia po materiale, który wywołuje silny dyskomfort.

W przypadku bólu, utrzymujących się problemów z chodzeniem, częstego potykania się, wyraźnej asymetrii albo niepokoju dotyczącego rozwoju stóp warto skonsultować się z pediatrą lub fizjoterapeutą dziecięcym.

Najczęściej zadawane pytania

Czy chodzenie boso jest zdrowe dla dziecka?

Chodzenie boso po bezpiecznym i zróżnicowanym podłożu może być wartościową częścią codziennej aktywności dziecka. Umożliwia swobodny ruch stopy i dostarcza informacji dotykowych. Nie jest jednak terapią ani gwarancją prawidłowego rozwoju.

Jak chodzenie boso wpływa na układ nerwowy?

Podeszwy stóp odbierają informacje o nacisku, temperaturze i strukturze podłoża. Układ nerwowy wykorzystuje je razem z informacjami z mięśni, stawów, wzroku i układu przedsionkowego do kontrolowania postawy i ruchu.

Czy chodzenie boso rozwija motorykę dużą?

Może wspierać aktywności angażujące motorykę dużą, zwłaszcza kiedy dziecko chodzi po różnorodnym podłożu, balansuje, zmienia kierunek i pokonuje przeszkody. Samo stanie boso na płaskiej podłodze daje mniej doświadczeń niż aktywna zabawa.

Czy chodzenie boso pomaga na płaskostopie?

Nie należy traktować chodzenia boso jako samodzielnego leczenia płaskostopia. Badania obserwacyjne wskazują na różnice w budowie stóp dzieci częściej chodzących boso i w obuwiu, ale nie dowodzą, że samo chodzenie boso zapobiega lub leczy każdą postać płaskostopia. Wątpliwości należy skonsultować ze specjalistą.

Ile czasu dziecko powinno chodzić boso?

Nie ma jednej naukowo ustalonej liczby minut odpowiedniej dla każdego dziecka. Czas należy dopasować do wieku, warunków, temperatury, bezpieczeństwa powierzchni i reakcji dziecka. Ważniejsza od konkretnej liczby minut jest regularna, różnorodna aktywność.

Czy dziecko może chodzić boso po panelach sensorycznych?

tak jak najbardziej, taka jest idea paneli sensorycznych, mają jak najbardziej odwzorowywać przyrodę a w przyrodzie buty kiedyś nie istniały, to wynalazek ludzki.

Czy dziecko powinno chodzić po panelach w skarpetkach czy boso?

Bosą stopą dziecko odbiera więcej bezpośrednich informacji dotykowych. Skarpetki mogą jednak ułatwić stopniowe wprowadzanie nowej lub intensywnej faktury. Sposób kontaktu należy dopasować do reakcji dziecka.

Ile paneli potrzeba do stworzenia ścieżki sensorycznej?

Można rozpocząć od trzech lub czterech wyraźnie różniących się powierzchni. Większy zestaw daje więcej możliwości układania tras, ale nie jest konieczny na początku.

Jakie panele wybrać dla dziecka wrażliwego na dotyk?

Zwykle warto zacząć od powierzchni łagodniejszych, takich jak futerko, korek lub delikatna trawa. Nie jest to jednak uniwersalna zasada. Niektóre dzieci nie lubią miękkiego, ruchomego włosia, dlatego najważniejsza pozostaje obserwacja reakcji.

Jakie faktury wybrać dla dziecka poszukującego mocnych bodźców?

Można rozważyć wyraźniejsze powierzchnie, takie jak sznur jutowy, bambus, keramzyt, żwirek czy gęsto ułożone ziarna. Mocniejsza faktura nie zawsze jest jednak lepsza. Bodziec powinien być bezpieczny i dobrowolnie akceptowany przez dziecko.

Czy panele sensoryczne mogą być używane w przedszkolu?

Tak. Mogą służyć do zajęć ruchowych, zabaw w małych grupach, porównywania faktur i tworzenia torów przeszkód. Układ należy dostosować do wieku dzieci, dostępnej przestrzeni i możliwości zapewnienia nadzoru.

Czy równoważnia pomaga rozwijać równowagę?

Równoważnia tworzy okazję do ćwiczenia kontroli postawy, przenoszenia ciężaru i precyzji kroku. Rezultaty zależą jednak od regularności, rodzaju zadań i indywidualnych możliwości dziecka. Nie zastępuje diagnozy ani rehabilitacji.

Czy ścieżka sensoryczna jest przeznaczona tylko do terapii SI?

Nie. Może być wykorzystywana w zwykłej zabawie przez dzieci rozwijające się typowo. W terapii sposób korzystania wiążę się zwykle dodatkowymi zaleceniami – nie tylko ćwiczeń z wykorzystaniem ścieżki sensorycznej ale też szerzej pojętej diety sensorycznej,

Podsumowanie

Chodzenie boso u dzieci jest prostym sposobem na zwiększanie liczby codziennych doświadczeń dotykowych i ruchowych. Najwięcej wartości daje wtedy, gdy odbywa się na bezpiecznym, zróżnicowanym podłożu i łączy się z aktywną zabawą.

Panele sensoryczne, ścieżki sensoryczne i równoważnie Hajo Kids nie zastępują kontaktu z naturą. Mogą jednak pomóc wprowadzić więcej ruchu i różnorodnych powierzchni do domu, przedszkola lub gabinetu.

Miękkie, twarde, szorstkie, sprężyste i nieregularne faktury zachęcają dziecko do poznawania świata stopami. Równoważnia dodaje potrzebę kontroli postawy, a zmienny tor pozwala każdego dnia stworzyć inne zadanie.

Najważniejszy nie jest jednak sam produkt, lecz to, co dziecko może z nim zrobić: przejść, zatrzymać się, porównać, nacisnąć, odzyskać równowagę i samodzielnie znaleźć własny sposób ruchu.

Bibliografia

Książki i podręczniki

1. A. Jean Ayres, Dziecko a integracja sensoryczna / Sensory Integration and the Child. Klasyczna publikacja dotycząca znaczenia informacji sensorycznych, ruchu i reakcji adaptacyjnych w rozwoju dziecka.
2. Anne Shumway-Cook, Marjorie H. Woollacott, Jaya Rachwani, Victor Santamaria, Motor Control: Translating Research into Clinical Practice, wydanie 6. Podręcznik poświęcony kontroli ruchu, postawy, równowagi i uczeniu motorycznemu.
3. Jacqueline D. Goodway, John C. Ozmun, David L. Gallahue, Understanding Motor Development: Infants, Children, Adolescents, Adults, wydanie 8. Publikacja dotycząca etapów rozwoju motorycznego i wpływu środowiska oraz aktywności na rozwój ruchowy.
4. Carol Stock Kranowitz, The Out-of-Sync Child. Popularnonaukowa książka dla rodziców dotycząca różnic w przetwarzaniu sensorycznym.

Badania i przeglądy naukowe

• Hollander K. i wsp., Growing-up habitually barefoot influences the development of foot and arch morphology in children and adolescents, 2017.
• Hollander K. i wsp., Long-Term Effects of Habitual Barefoot Running and Walking: A Systematic Review, 2017.
• Wang Y. i wsp., Understanding the Role of Children’s Footwear on Children’s Feet and Gait Development, 2023.
• Cranage S. i wsp., The impact of shoe flexibility on gait, pressure and muscle activity of young children, 2019. Przegląd wpływu elastyczności obuwia na chód młodszych dzieci.
• Zech A. i wsp., Effects of barefoot and footwear conditions on learning of a dynamic balance task, 2018.
• Quinlan S. i wsp., The long-term effects of wearing moderate minimalist shoes on intrinsic foot muscle size and strength, foot arch integrity and balance in children, 2022.
• Yan A.F. i wsp., Minimalist school shoes improve intrinsic foot muscle size, strength and foot arch integrity among primary school students, 2024.
• Peters-Dickie J.L. i wsp., The effects of foot core exercises and minimalist footwear on foot muscle sizes, foot strength and biomechanics: A systematic review and meta-analysis, 2025.
• Shumway-Cook A., Woollacott M., The growth of stability: postural control from a developmental perspective, 1985. Badanie dotyczące rozwojowych zmian w organizacji kontroli postawy.
• Zhang X. i wsp., The effects of active play interventions on children’s fundamental movement skills: systematic review and meta-analysis, 2025.
• Scott S. i wsp., The Impact of Time Spent in Natural Outdoor Spaces on Children’s Language, Communication and Social Skills, 2022. Przegląd badań dotyczących czasu spędzanego w naturalnym otoczeniu.
• World Health Organization, Guidelines on physical activity and sedentary behaviour, 2020.